Polskie Państwo Podziemne
Wprowadzenie
Władze Cywilne
Siły Zbrojne
Rzeczpospolita Polska jako państwo niepodległe i suwerenne odrodziła się w listopadzie 1918 roku po studwudziestoletnim zniewoleniu przez trzy mocarstwa: Austrię, Prusy i Rosję.
Upłynęło zaledwie dwadzieścia lat budowania jednolitej państwowości, a już 1 września 1939 roku uderzyły na Polskę wojska III Rzeszy Niemieckiej. Rozpoczęła się II wojna światowa. 17 września wkroczyły bez wypowiedzenia wojny, armie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Wojska polskie toczyły walki obronne na dwu frontach do października.
Na mocy tajnego traktatu podpisanego 23 sierpnia 1939 roku w Moskwie przez ministrów spraw zagranicznych Niemiec i ZSRR J. Ribbentropa i W. Mołotowa, Polskę wykreślono z mapy Europy. Społeczeństwo polskie znalazło się pod okupacją niemiecka i sowiecką. Władze polskie zostały zmuszone do emigracji. Na obczyźnie, najpierw we Francji, a po jej kapitulacji w czerwcu 1940 roku, w Anglii utworzono Rząd Polski. W Kraju powstało Polskie Państwo Podziemne.
Polskie Państwo Podziemne było fenomenem na skalę światową czasów drugiej wojny światowej. Mimo bezwzględnego terroru funkcjonowały wszystkie jego organa, zarówno cywilne, jak i wojskowe. Była to szczególna walka o zachowanie ciągłości Państwa i życia Narodu.
Odchodzące pokolenie uczestników walki bezpośredniej i cywilnej zostawia testament zobowiązujący do przedstawienia i upowszechnienia historii Państwa Podziemnego. Zapisaliśmy tę historię na czterech metalowych tablicach umieszczając je w Panteonie Pamięci, na murach romańskiej, XII-wiecznej kolegiaty klasztoru Ojców Cystersów w Wąchocku. Przekaz przedstawiony po raz pierwszy w sposób otwarty - dostępny dla wszystkich, zrealizowany został przez Środowisko Żołnierzy Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej "Ponury"-"Nurt". Pomnik, stanowiący centralną część Panteonu, projektu Andrzeja Kastena - "Zulejki", 25 czerwca 1989 r. został poświęcony przez ks. biskupa Zbigniewa Kraszewskiego i odsłonięty przez Adama Bienia, ostatniego żyjącego ministra z Delegatury Rządu na Kraj oraz ppłk dypl. Wojciecha Borzobohatego - "Wojana", szefa sztabu Okręgu Radomsko-Kieleckiego (kryptonim "Jodła") Armii Krajowej.
W opracowaniu tekstu służył nam swoją wiedzą i pomocą prof. dr hab. Tomasz Strzembosz, za co składamy Mu serdeczne podziękowania.
Państwo Polskie, odrodzone po stu dwudziestu trzech latach niewoli jako II Rzeczpospolita, nie przestało istnieć po agresji niemieckiej i radzieckiej we wrześniu 1939 roku. Bezprawny czwarty rozbiór ziem Rzeczypospolitej Polskiej oraz jej okupacja nie zniosły suwerenności państwa, które utrzymało ciągłość wyłonionych za granicą i konspiracyjnie w kraju władz polskich na całym swym obszarze. W latach 1939-1945 Państwo Polskie trwało jako Państwo Podziemne, kierowane - z wolnych krajów sojuszniczych - przez w pełni legalne władze naczelne: Prezydenta, Rząd i Naczelnego Wodza oraz ich krajowe przedstawicielstwa; w najtrudniejszych warunkach obu okupacji i bezprzykładnego terroru wypełniało nieomal wszystkie obowiązujące je funkcje: władcze, organizatorskie, wojskowe i opiekuńcze.
Najwyższą władzę w Państwie Podziemnym sprawował Delegat Rządu na Kraj (od maja 1944 roku w randze wicepremiera), kierując zakonspirowanym aparatem administracji cywilnej - Delegaturą Rządu: na szczeblu centralnym, w województwach i powiatach, niezależnie od sztucznych granic, jakimi okupanci podzielili ziemie II Rzeczypospolitej Polskiej.
Delegatami Rządu na Kraj byli:
- od XII 1940r. do VIII 1942r. Cyryl Ratajski "Wartski" (zm. 19 X 1942r.);
- od VIII 1942r. do II 1943r. Jan Piekałkiewicz "Juliański" (aresztowany przez Gestapo 19 II 1943r., zamordowany na Pawiaku 19 VI 1943r.);
- od II 1943r. do III 1945r. Jan Stanisław Jankowski "Sobol", Prezes Krajowej Rady Ministrów (aresztowany podstępnie przez NKWD 27/28 III 1945 w Pruszkowie, sądzony w Moskwie w "Procesie Szesnastu", zmarł w radzieckim więzieniu 13 III 1953r.);
- od III 1945r. do VI 1945r. Stefan Korboński "Zieliński" (zm. na emigracji 23 IV 1989).
Podziemnym Parlamentem - reprezentacją największych stronnictw politycznych: Stronnictwa Ludowego, Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Narodowego i Stronnictwa Pracy - były kolejno:
- Polityczny Komitet Porozumiewawczy (II 1940r. - VIII 1943r.);
- Krajowa Reprezentacja Polityczna (VIII 1943r. - II 1944r.);
- Rada Jedności Narodowej (III 1944r. - VI 1945r.), o składzie rozszerzonym o przedstawicieli: Zjednoczenia Demokratycznego, Chłopskiej Organizacji "Wolność-Racławice", organizacji "Ojczyzna", Kościoła Katolickiego oraz Ruchu Spółdzielczego.
Delegatura Rządu na Kraj składała się z osiemnastu departamentów. Jako konspiracyjna władza cywilna organizowała i wspomagała dziedziny życia publicznego zakazane przez okupanta: szkolnictwo, kulturę i naukę, opiekę społeczną, sądownictwo.
W warunkach, kiedy okupant niemiecki zamknął dla Polaków szkoły średnie i wyższe, pozostawiając tylko 7-klasowe szkoły podstawowe i zawodowe, rozwinęła się znakomicie funkcjonująca sieć tajnego nauczania, obejmująca ponad milion młodzieży. Program gimnazjalny i licealny częściowo wprowadzono konspiracyjnie do szkół zawodowych, dla większości jednak przedmiotów (np. historia, geografia, łacina) stworzono formę tzw. "kompletów" (lekcje w mieszkaniach prywatnych). Do lata 1944 wydano kilkanaście tysięcy świadectw maturalnych. Tajne wyższe uczelnie o wielu wydziałach działały w Warszawie, Krakowie, Wilnie i Lwowie. Uniwersytet Ziem Zachodnich stworzony przez profesorów wysiedlonych z Poznania, poza Centralą w Warszawie miał filie w Kielcach, Jędrzejowie, Częstochowie i Milanówku. Na uczelniach tych wydano kilka tysięcy dyplomów, w tym kilkaset doktoratów. Konspiracyjne nauczanie, obejmujące niemal cały kraj, dawało młodzieży szansę rozwoju intelektualnego - istotną w sytuacji szczególnej dyskryminacji polskiej inteligencji, mordowanej i wywożonej tak przez Niemców, jak i Rosjan.
W tajnych drukarniach wydawano prasę informacyjno-polityczną, literaturę -zbiory poezji i utwory prozą, podręczniki, publicystykę, organizowano konspiracyjne koncerty, przedstawienia teatralne, wieczory autorskie i wykłady naukowe.
Działalność opiekuńcza Delegatury Rządu - stypendia i zapomogi, organizowanie posiłków dla potrzebujących, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży - częściowo korzystała z pomocy jawnie istniejących organizacji, jak Czerwony Krzyż i Rada Główna Opiekuńcza. Ratowano prześladowanych przez władze okupacyjne, w tym zagrożonych całkowitą zagładą Żydów polskich. Specjalnie powołana konspiracyjna Rada Pomocy Żydom "Żegota" organizowała pomoc żywnościową, finansową, jak i legalizacyjną dla Żydów, zarówno zamkniętych przez Niemców w gettach, jak i ukrywających się w miastach i wsiach.
Organizacją i wykonawstwem wymiaru sprawiedliwości zajmowało się Kierownictwo Walki Cywilnej (będące wydzielonym organem Delegatury) wraz z Cywilnymi Sądami Specjalnymi i Państwowym Korpusem Bezpieczeństwa (podziemna policja). Sądzono kolaborujących z okupantami i wymierzano sankcje (od bojkotu, chłosty, nałożenia kontrybucji aż po wyroki śmierci). Sądzono także i wydawano wyroki za przestępstwa pospolite.
W ramach działań Delegatury departamenty prowadziły studia przygotowujące rozwój i rozbudowę Polski po odzyskaniu niepodległości. Studia obejmowały również repolonizację odzyskanych Ziem Zachodnich i Połnocnych. W prowadzeniu walki z wrogiem Delegatura współdziałała ściśle z siłą zbrojną Podziemnego Państwa, którą była Armia Krajowa.
Polskie Państwo Podziemne, organizując powszechny opór społeczeństwa poprzez realizowanie zadań tzw. Walki Cywilnej, pomagało Polakom zachować godną postawę ludzi nie ulegających zniewoleniu i walczących. Pozostanie ono świadectwem siły zorganizowanego narodu i znakiem niewygasłej nadziei.
26/27 września 1939 roku w Warszawie, po miesięcznej obronie stolicy, na kilkanaście godzin przed jej kapitulacją, grupa wyższych oficerów z gen. Michałem Karaszewiczem-Tokarzewskim przy współudziale prezydenta stolicy Stefana Starzyńskigo, wykonując rozkaz marszałka Edwarda Rydza-Śmiglego, zawiązała konspiracyjną organizację o nazwie Służba Zwycięstwu Polski. Organizacja ta, stanowiąca zasadniczy trzon późniejszej Armii Krajowej, pomost pomiędzy Wojskiem Polskim II Rzeczpospolitej a Armią Polskiego Państwa Podziemnego, przekształciła się w styczniu 1940 roku w Związek Walki Zbrojnej, powołany w listopadzie 1939 r. we Francji na rozkaz Naczelnego Wodza, gen. broni Władysława Sikorskiego.
Dowódcami tego zbrojnego ramienia Podziemnego Państwa byli:
- od IX 1939r. do I 1940r.
gen. bryg. Michał Karaszewicz-Tokarzewski "Torwid"
(aresztowany na granicy przez NKWD III 1940r., opuścił Rosję z Armią gen. Władysława Andersa, zmarł na emigracji 1964); - od XI 1939r. do VI 1940r.
gen. broni Kazimierz Sosnkowski "Godziemba"
(zmarł na emigracji 1969r.); - VI 1940r. do VI 1943r.
gen. dywizji Stefan Rowecki "Grot"
(aresztowany przez Gestapo w Warszawie, zamordowany w Sachsenhausen VIII 1944r.); - od VII 1943r. do X 1944r.
gen. dywizji Tadeusz Komorowski "Bór"
(jeniec obozów niemieckich, zmarł na emigracji 1966r.); - od X 1944r. do 19 I 1945r.
gen. brygady Leopold Okulicki "Niedźwiadek"
(aresztowany podstępnie przez NKWD w Pruszkowie 27 III 1945r., sądzony w Moskwie w "Procesie Szesnastu", zamordowany na Łubiance 24 XII 1946r.).
Rozkazem Naczelnego Wodza 14 lutego 1942r. roku Związek Walki Zbrojnej przemianowany został na Armię Krajową; w której skład weszło około dwustu organizacji wojskowych powstających od 1939 roku, tak pod okupacją niemiecką, jak sowiecką. Armia Krajowa przewidywała koncentrację swego wysiłku na czas ogólnonarodowego powstania. Pod jej osłoną miała ujawnić się administracja państwowa i podjąć normalną pracę.
Do walki bieżącej powołano Związek Odwetu (1940r.), a poza granicami Rzeczypospolitej - na zapleczu frontu wschodniego organizację dywersyjną "Wachlarz" (1941r.). W końcu 1942 roku z połączenia tych formacji powstało Kierownictwo Dywersji - Kedyw, którego organizatorem i pierwszym szefem był gen. brygady August Emil Fieldorf "Nil", podległy bezpośrednio Komendantowi Głównemu Armii Krajowej. Oddziały Kedywu powstały także w obszarach, okręgach i obwodach Armii Krajowej. Do momentu rozwiązania Armii Krajowej oddziały Kedywu przeprowadziły kilka tysięcy akcji bojowych przeciw okupantowi. Również Kedyw powołał do życia wiele oddziałów partyzanckich, walczących z Niemcami na całym obszarze Kraju. Wywiad AK zdobył wiele informacji o dużym znaczeniu dla Aliantów - m.in. rozpracował niemieckie przygotowania do stworzenia Africa Korps, do uderzenia na ZSRR, przyczynił się do opóźnienia użycia rakiet V1 i V2.
Podziemny przemysł zbrojeniowy produkował materiały wybuchowe, pistolety maszynowe, granaty, miny, butelki samozapalające oraz tysiące sztuk amunicji. Częściowo Armia Krajowa była zaopatrywana w broń, amunicję, ekwipunek i materiały konieczne do prowadzenia działań bojowych przez sojuszników zachodnich, dokonujących zrzutów lotniczych.
Biuro Informacji i Propagandy (BIP), podlegające Komendzie Głównej ZWZ-AK prowadziło szeroką działalność informacyjną m.in. za pomocą tajnie drukowanej i kolportowanej prasy oraz skierowaną przeciw Niemcom wojnę psychologiczną (Akcja N).
W powiązaniu z Armią Krajową działała podziemna Organizacja Harcerzy Związku Harcerstwa Polskiego - kryptonim "Szare Szeregi", której starsi członkowie, przeszkoleni wojskowo, zasilali oddziały dywersyjne Kedywu, sławne z brawurowo przeprowadzanych akcji bojowych. Równolegle działała w konspiracji Organizacja Harcerek ZHP - kryptonim "Bądź Gotów" i inne, kierująca starsze dziewczęta do Wojskowej Służby Kobiet AK; ponadto działało Harcerstwo Polskie - kryptonim "Hufce Polskie", osobna organizacja harcerska związana z nurtem narodowym.
Kadry Armii Krajowej zasilali także tzw. "Cichociemni" - wyselekcjonowani żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, z których trzystu szesnastu po specjalnym przeszkoleniu przerzucono drogą lotniczą do Kraju. Stanowili oni najlepiej wyszkolony i bardzo bojowy element Kierownictwa Dywersji.
W czasie Akcji "Burza" w 1944 roku do historii weszły m.in. walki 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty, 9 Podlaskiej Dywizji Piechoty, Wileńskich Brygad i Nowogródzkich Batalionów biorących udział w Operacji "Ostra Brama", walki oddziałów Armii Krajowej o Lwów i marsz Korpusu Kieleckiego ku palącej się Warszawie. Walczące z Niemcami na ziemiach wschodnich Polski oddziały Armii Krajowej po przejściu frontu były rozbrajane przez Armię Czerwoną, a ich oficerowie i żołnierze internowani.
Szczególne znaczenie w działaniach bojowych miało Powstanie Warszawskie, w którym żołnierze Armii Krajowej i mieszkańcy Stolicy przez sześćdziesiąt trzy dni (1 VIII - 3 X 1944r.), pozbawieni pomocy z zewnątrz, do końca prowadzili bohaterską, samotną walkę z przygniatającymi siłami wroga.
19 stycznia 1945 roku, gdy Armia Czerwona przekroczyła linię Wisły, generał "Niedźwiadek", ostatni Komendant Armii Krajowej, wydał rozkaz jej rozwiązania.
W czasie wojny zginęło w walce, więzieniach i obozach około sześćdziesięciu tysięcy żołnierzy Armii Krajowej. W okresie od V 1944 do V 1945 do obozów sowieckich wywieziono ponad trzydzieści tysięcy oficerów i żołnierzy Armii Krajowej. Niemal polowa z nich zginęła bez śladu. Ci, którzy przeżyli, wrócili po latach ze zniszczonym zdrowiem.
W latach 1945-1955 w ramach represji komunistycznego Urzędu Bezpieczeństwa aresztowanych zostało około czterdziestu tysięcy żołnierzy Armii Krajowej. Połowa z nich nie doczekała się uwolnienia po październiku 1956 roku; zginęli skazani na karę śmierci w wyniku fałszywych zarzutów, bądź przepadli bez śladu wieści w więzieniach i obozach.
Armia Krajowa była najliczniejsza armią podziemną, wśród tajnych formacji wojskowych działających w okresie Drugiej Wojny Światowej w okupowanej Europie. Jej organizacja, dyscyplina, wyszkolenie i skala działań bojowych potwierdziły, że była liczącą się siłą zbrojną - Armią Podziemnego Państwa Polskiego.
Powrót do Działu historycznego
Powrót do strony Głównej
Zapraszam do korespondencji,
wszelkie uwagi i opinie mile widziane.